1959: Ζυρίχη-Λονδίνο και «Ο Αηδής Πόλεμος των Παρασκηνίων»

Με τις «Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου», ο λαός της Κύπρου απελευθερωνόταν από τον αποικιακό ζυγό και αποκτούσε την ανεξαρτησία του. Το όνομα προκύπτει από τις δύο πόλεις στις οποίες, πρώτα συμφωνήθηκαν, την Ζυρίχη, και στην συνέχεια υπογράφτηκαν, το Λονδίνο.

Στην Ζυρίχη, τις συμφωνίες διαπραγματευτήκαν, ερήμην των Κυπρίων, οι ΥΠ.ΕΞ. Τουρκίας και Ελλάδας, Ζορλού και Αβέρωφ, αντίστοιχα. Στην συνέχεια, μονογράφησαν έως συμφωνημένες, στο ξενοδοχείο «Ντόλτερ» στις 11 Φεβρουαρίου του 1959, από τους πρωθυπουργούς Ελλάδας και Τουρκίας, Κωνσταντίνο Καραμανλή και Αντνάν Μεντερές, αντίστοιχα. Στο «Λάνκαστερ Χάους» του Λονδίνου στις 19 Φεβρουαρίου του 1959, οι συμφωνίες υπογράφτηκαν από τους Καραμανλή και Μεντερέζ, τον Βρετανό πρωθυπουργό Χάρολντ Μακμίλαν, τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Μακάριο Γ' εκ μέρους της Ελληνικής κοινότητας και τον Δρ. Φαζίλ Κιουτσούκ εκ μέρους της Τουρκικής. (Ρίχτερ 2011, σελ. 939-40).

Οι συμφωνίες δεν εκπλήρωσαν τους προαιώνιους πόθους των Ελλήνων Κυπρίων για Ένωση αλλά ούτε και τον επιθυμητό για την Τουρκία στόχο της Διχοτόμησης (Taksim). Στο ημερολόγιό του, ο Μακμίλαν σημειώνει ότι, οι δύο διαπραγματευτές στην Ζυρίχη, Αβέρωφ και Ζορλού, είχαν επικριθεί έντονα τότε ότι, έκαστος πρόδωσε τους ιερούς στόχους της πλευράς του (Παπαγεωργίου 2000, σελ.83). Όμως την μεγαλύτερη κριτική την δέχθηκε ο Μακάριος, ο οποίος μετέπειτα κατηγορήθηκε έως επίορκος, αφού «πρόδωσε» τον «Όρκο της Φανερωμένης» για Ένωση. Κατά ειρωνικό τρόπο, οι μεγαλύτεροι κατήγοροί του, ήταν αυτοί που τον πίεζαν/εκβίαζαν να υπογράψει τις συμφωνίες.

Κατά την πρώτη συνεδρία της Κυπριακής αντιπροσωπίας (35 άτομα: δήμαρχοι, ιεράρχες και άλλες εξέχουσες προσωπικότητες και πολιτικοί παράγοντες), η παλαιοκομματική ελίτ, Δέρβης, Χρυσαφίνης, Αιμιλιανίδης, κ.α. υποστήριξαν το σχέδιο. Όταν ο Τάσσος Παπαδόπουλος και άλλοι τάχθηκαν εναντίον των συμφωνιών, ανέκρουσαν πρύμναν και παμψηφεί, όλοι, ταχτήκαν εναντίων του σχεδίου. Τρεις ημέρες αργότερα «…όλοι πλην του Τάσου Παπαδόπουλου, Γλαύκου, Χρίστη (μέλος ΔΑΝΕ), Βάσου Λυσσαρίδη και των 5 κομμουνιστών» τάχθηκαν υπέρ του σχεδίου, 27 υπέρ και 8 εναντίον (Παπαγεωργίου 2000, σελ.135).

Από τα πρακτικά της διασκέψεως στις 18/2/1959 (Παπαγεωργίου 2000, σελ.85-88) φαίνεται ότι, ο Μακάριος αρνήθηκε 3 φορές να δεχθεί τα συμφωνηθέντα στην Ζυρίχη έως αδιαπραγμάτευτη βάση λύσης. Ο πρόεδρος της διάσκεψης, Άγγλος ΥΠ.ΕΞ., Σέργουιν Λόϋντ, απαιτούσε από τον Μακάριο να αποδεχθεί τα συμφωνημένα στην Ζυρίχη, έως έχουν, χωρίς να αλλάξει τίποτα. Θα μπορούσε να προσθέσει αλλά όχι να αφαιρέσει. Στην επιμονή του Μακαρίου ότι, εάν τον πίεζαν περισσότερο θα απαντούσε όχι, ανέβαλαν την συνεδρία για την επομένη.

Τον «αηδή πόλεμο των παρασκηνίων», ο οποίος άλλαξε την γνώμη της Κυπριακής αντιπροσωπίας και ανάγκασε τον Μακάριο να δεχθεί την συμφωνία, μας το περιγράφει ο μετέπειτα ΠτΔ Τάσσος Παπαδόπουλος σε επιστολή του στον Αρχηγό Διγενή (Παπαγεωργίου 2000, σελ.135-138):

Μετά την πρώτη ημέρα οι Δέρβης και Αιμιλιανίδης, ανέλαβαν χρέη αγγελιαφόρων της Ελληνικής πρεσβείας, προς την Κυπριακή αντιπροσωπία προσπαθώντας να πλαγιοκοπήσουν τον Μακάριο. Το ίδιο βράδυ συγκαλέστηκε σύσκεψης και γεύμα στη Ελληνική πρεσβεία στην οποία παραβρέθηκαν «…ο Αιμιλιανίδης, Δέρβης, Χρυσαφίνης, Κώστας Ιωάννου εξ’ Αμμοχώστου…» και προς μεγάλη απογοήτευση του Τάσσου ο Γλαύκος Κληρίδης.  Κατά το γεύμα οι Καραμανλής και Αβέρωφ, τάσσοντας σε όλους θέσεις και αξιώματα, κατάφεραν να τους πείσουν να ταχθούν υπέρ της Συμφωνίας της Ζυρίχης και να πιέσουν τον Μακάριο να υπογράψει. Στην συνέχεια ο Αβέρωφ βρέθηκε με όλη την αντιπροσωπία, στην απουσία του Μακαρίου, και τους είπε ότι σε περίπτωση που ο Μακάριος αρνιότανε να υπογράψει, θα τον κατάγγελλε στον Ελληνικό λαό και ότι η Ελλάδα δεν θα υποστήριζε άλλο τον Κυπριακό Αγώνα λέγοντας χαρακτηριστικά: «Το αίμα της Κύπρου επί των χειρών σας».

Τις επαφές της Ελληνικής πρεσβείας με την Κυπριακή αποστολή και άλλα ενδιαφέροντα, στο περιθώριο της διάσκεψης, μας αποκαλύπτει ο Δημήτρης Μπίτσιος στο βιβλίο του «Κρίσιμες Ώρες» (Μπίτσιος, 1980. Σελ.51-58):

Ο Μπίτσιος επιβεβαιώνει ότι ο Μακάριος είχε τους ενδοιασμούς του για τις Συμφωνίες Ζυρίχης και ιδικά το θέμα των εγγυήσεων και της έκτασης των Βρετανικών Βάσεων. Ο Μπίτσιος αριθμεί 8, ο Μακάριος 13 σημεία. Τα ίδια 13, που ήγειρε ξανά το 1963. Επίσης επιβεβαιώνει συναντήσεις στο ξενοδοχείο «Κλάριτζες» με Δέρβη, Αιμιλιανίδη και Χρυσαφίνη στις οποίες οι Έλληνες διπλομάτες, επεξηγούν τα οφέλη της Συμφωνίας της Ζυρίχης, με το Δέρβη να εξεμένετε και να απειλεί: «…αν δεν υπογράψει τις Συμφωνίες (εννοώντας τον Μακάριο), πρώτος εγώ θα τον καταγγείλω ότι υπαναχωρεί».

Σε γεύμα που παρέθεσε ο Μακμίλαν για τις αντιπροσωπίες της Ελλάδας και Τουρκίας, μεταξύ σοβαρού και αστείου, απείλησε των Αβέρωφ ότι, γνωρίζει το κρησφύγετο του Διγενή, δίνοντας του την ακριβή τοποθεσία σε «αγρόκτημα στην Λεμεσό» με την είσοδο σε καταπαχτή κάτω από την κουζίνα.

Επίσης αναφέρετε σε συνάντηση στις 18/2/59, στο διαμέρισμα του Μακαρίου, παρόντων του Άγγελου Βλάχου, Μπίτσιου, Μητροπολίτη Κιτίου Άνθιμου και Ηγουμένου Κύκκου Χρυσόστομου, με τον Μακάριο.  Ο Αρχιεπίσκοπος αμφιταλαντεύεται και να απειλεί να παραιτηθεί και να αναλάβει άλλος. Ο Χρυσόστομος τον προτρέπει να παραιτηθεί και ο Άνθιμος τον προτρέπει να παραμείνει και επιχειρηματολογεί υπέρ της υπογραφής της συμφωνίας. Το ίδιο αναφέρει και ο Βλάχος στο βιβλίο του «10 Χρόνια Κυπριακού».

Ο Μπίτσιος επιβεβαιώνει ότι κατά την διάσκεψη στις 18/2/59, ο Μακάριος πιέζετε να υπογράψει τις συνθήκες έως έχουν και απαντά αρνητικά, οδηγώντας έτσι την διάσκεψη σε αναβολή μέχρι την επομένη.

Στους ενδοιασμούς του Μακαρίου για την υπογραφή των συνθηκών, τις αφόρητες πιέσεις των Δέρβη, Κιτίου Άνθιμου και Κύκκου Χρυσοστόμου να υπογράψει, αλλά και τις απειλές του Καραμανλή προς τον Μακάριο ότι, θα διακόψει κάθε βοήθεια προς τον Κυπριακό Αγώνα, αναφέρεται ακόμα ένας αυτόπτης μάρτυρας, ο εξ απορρήτων του Μακαρίου, Νίκος Κρανιδιώτης (Κρανιδιώτης, 1981. Σελ. 360-372). Ο Κρανιδιώτης αποκαλύπτει ότι το βράδυ τις 18ης Φεβρουαρίου ο Μακάριος έλαβε τηλεφώνημα από την Βασίλισσα Φρειδερίκη που του ζητούσε να υπογράψει. Στην συνέχεια έλαβε τηλεφώνημα από τον Πρόεδρο του Βρετανικού Εργατικού Κόμματος, Χιού Γκέτσλερ, ο οποίος τον παρακάλεσε να μην οδηγήσει την διάσκεψη σε ναυάγιο, και εν τέλει να δέχεται επίσκεψη από τον Κυβερνίτη, Σερ Χιού Φούτ, με ύφος αφ’ υψηλού και μειδιαστικό χαμόγελο.

Στο τέλος της ημέρας ο Μακάριος έπρεπε να ζυγίσει τα υπέρ και τα κατά. Και τα κακά της μη υπογραφής, ήταν πολύ περισσότερα από τα καλά. Η Ελλάδα είχε καταστήσει σαφές ότι δεν ήταν έτοιμη να δεχθεί την Ένωση και συμφώνησε για εμάς, χωρίς εμάς, στην ανεξαρτησία. Εάν ο Μακάριος παραιτείτο, σίγουρα αυτός που θα αναλάμβανε θα υπόγραφε, με την συγκατάθεση της Κυπριακής αντιπροσωπείας (27 υπέρ / 8 κατά) και τις ευλογίες της Μητέρας Πατρίδας. Ποια θα ήταν η αντίδραση του Κυπριακού και Μητροπολιτικού Ελληνισμού σε αυτή την περίπτωση; Εάν δεν υπόγραφε, ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα; Η εφαρμογή του Σχεδίου Μακμίλαν, το οποίο είχε ήδη τροχοδρομηθεί παράλληλα με τις διαδικασίες του Συνεδρίου του Λονδίνου (ημερολόγιο Μακμίλαν, εντός Παπαγεωργίου 2000, σελ.83-85). Τι επιπτώσεις θα είχε εφαρμογή του Σχεδίου Μακμίλαν; Συγκυριαρχία στην διακυβέρνηση της Κύπρου μεταξύ Αγγλίας, Ελλάδας και Τουρκίας η οποία έθετε τις βάσεις της διχοτόμησης.

Κατά τον Γλαύκο Κληρίδη, η υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, ήταν μία «αδήριτη ανάγκη για να αποφευχθεί η διχοτόμησης». Κάτω από αυτά τα δεδομένα, ο Μακάριος αποφάσισε να επιλέξει λιγότερο επώδυνο. Ανεξαρτησία και όχι διχοτόμηση. Αυτό ήταν το διακύβευμα. Δεν ήταν απλός η επιλογή του εφικτού και όχι το ευκταίου. Παρά το ότι το Κυπριακό Σύνταγμα απαγόρευε την Ένωση ή την Διχοτόμηση, έλπιζε ότι, όταν ωριμάζαμε σαν κυρίαρχο κράτος, θα μπορούσαμε να απαλλαγούμε των κηδεμονιών και αγκυλώσεων του δοτού συνάγματος και εάν η Μητέρα Πατρίδα μας δεχόταν και οι διεθνείς συγκυρίες το ευνοούσαν, να επιτυγχάναμε την Ένωση. Το ίδιο έλπιζαν και οι Τούρκοι για την διχοτόμηση. Το μόνο που αυτοί, εναπόθεσαν τις ελπίδες τους στα δικά μας λάθη.

«Όπερ και εγένετο».

Αντώνης Κ. Σιβιτανίδης, M.Sc., B.Sc.

Βιβλιογραφία: 

Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2011). Ιστορία της Κύπρου, τόμος δεύτερος (1950-1959). Αθήνα: Εστία.

Παπαγεωργίου, Σπύρος (2000). Τα Κρίσιμα Ντοκουμέντα του Κυπριακού (1959-1967) Τόμος Α’. Λευκωσία: Κ.Επιφανίου.

Μπίτσιος, Δημήτρης (1980) .Κρίσιμες Ώρες. Αθήνα: Εστία.

Κρανιδιώτης Νίκος (1981). Δύσκολα Χρόνια (1950-1960). Αθήνα: Εστία.

Βλάχος, Άγγελος (2003). Δέκα Χρόνια Κυπριακού. Αθήνα: Εστία.